कोयना नदी विषयी संपूर्ण माहिती Koyna River Information In Marathi

Koyna River Information In Marathi कोयना नदी ही महाराष्ट्रातील नद्यांपैकी एक प्रमुख नदी असून कृष्णा नदीची उपनदी आहे तसेच या दोन नद्यांचा संगम कऱ्हाड गावाजवळ होतो. कोयना नदी व सोळशी नदीचा तापोळा येथे संगम होऊन ती पुढे कोयना धरणात सामावते. शिवसागर जलाशय या नावानेही ती ओळखली जाते. पाटण येथे तिला केरा नदी मिळते. कोयना नदीमुळे शेतकऱ्यांना शेतीसाठी व पिण्यासाठी पाण्याचा पुरवठा केला जातो. या नदी तिरावर अभयारण्य देखील आहे. त्यामध्ये असंख्य वन्य पशु पक्षी यांचा वावर आहे. तर चला मग पाहूया कोयना या नदी विषयी सविस्तर माहिती.

Koyna River Information In Marathi

कोयना नदी विषयी संपूर्ण माहिती Koyna River Information In Marathi

कोयना नदीचे उगमस्थान :

सातारा जिल्ह्यातील सह्याद्री पर्वतरांगेमध्ये तसेच निसर्ग रम्य असे महाबळेश्वर येथे पर्वतांच्या पश्चिम उतारावर 4000 फूट उंचीवर कोयना नदीचा उगम होतो. नदीच्या पश्चिम बाजूला वासोटा किल्ल्याचा रम्य असा परिसर आपल्याला दिसतो तर पूर्व बाजूला बामणोली डोंगर यांच्या दरम्यान कोयना नदीचे खोरे आहे.

कोयना नदीचा प्रवाह :

कोयना नदी ही दक्षिणेला वाहत जाऊन हेळवाक या गावाजवळ ती पूर्व बाजूला आपला प्रवाह वळवून पूर्व वाहिनी होते. कोयना नदीला अतिशय लोकप्रियता प्राप्त झालेली आहे. कोयना नदीला देखील हिंदू धर्मामध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे.

कोयना नदीवरील प्रकल्प :

कोयना नदीवर बांधण्यात आलेल्या धरणामुळे तसेच तिच्या पाण्यावरील आधुनिक प्रकारच्या जलविद्युत प्रकल्पामुळे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यात हेळवाक या ठिकाणी मोठे धरण बांधून निर्माण झालेल्या प्रचंड शिवसागर जलाशयाचे पाणी पश्चिम दिशेला वळविले आहे. यामुळेच कोयना नदी प्रचलित आलेले आहे. सह्याद्री पर्वताच्या पोटात मोठे बौद्धिक खोदून यातून पाणी वेगाने रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण जवळच्या पोफळी येथे येते.

या ठिकाणी बसविलेल्या जनित्रावर पाणी आदळते आणि त्यापासून मोठ्या प्रमाणावर वीजनिर्मिती होते. या जलविद्युत केंद्रामुळे कोयनेचे नाव आणि महत्व देशभर पसरले आणि कोयना भाग्यवान ठरली. या जलविद्युत् म्हणूनच कोयना प्रकल्पाला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी असे म्हणतात.

कोयना नदीच्या खोऱ्यातील वनसंपत्ती :

कोयनेच्या खोऱ्यात अनेक जुने किल्ले आहेत. या खोऱ्यातील प्रदेशात कारवी या वनस्पतींची जमले आहेत तसेच अनेक प्रकारच्या सुंदर आणि औषधी वनस्पतींनी ही खोरे समृद्ध बनले आहे. या जंगलामध्ये खैर, बाभूळ व साग अशा विविध वृक्षांनी हे वन झाकले आहे. साग, बाभूळ, खैर अशा विविध प्रकारच्या वृक्षांनी कोयना खोरे निसर्गरम्य बनविले आहे. कोयनेच्या खोऱ्याला सातारा जिल्ह्यात महत्त्वाचे स्थान आहे.

शिवसागर जलाशय :

कोयना धरणाचा जलाशय हा शिवसागर या नावाने ओळखला जातो. हा जलाशय त्याच्या निसर्गसंपन्न परिसराकरिता परिचित आहे. जलाशयाच्या दुसऱ्या टोकाला तापोळा नावाचे गाव आहे. तिथे कोयना, सोळशी आणि कांदोटा या नद्यांचा संगम आहे. त्या परिसरात बोटिंग व इतर पर्यटन सुविधा उपलब्ध आहेत. जलाशयाच्या काठाने कोयना अभयारण्य आहे.

कोयना अभयारण्य :

कोयना अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील एक अभयारण्य असून हे सातारा चौक आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील सर्वाधिक घनदाट जंगलांमध्ये कोयना अभयारण्य यांचा समावेश होतो. हे अभयारण्य कोयना धरणाचीमागील शिवसागर जलाशयाच्या कडे वळले आहे.  इतिहासात हे जंगल जावळी खोरे म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अभयारचे वर्णन एकूण क्षेत्रफळ 426 चौ. किमी याला 1985 मध्ये अभयारण्याचा दर्जा या अभयारण्याला व्याघ्रप्रकल्पाचा दर्जाही म्हणून राज्य सरकार प्रयत्‍नशील आहे. कोयना नगर ते महाबळेश्वरच्या जवळील तापोळा भागात साठ ते सत्तर वर्ग अंतर नदीकडे हे जंगले आहेत.

वास्तविकतः अभयारण्याचे मुख्य तीन विभागांमध्ये विभागणी केली जाते महाखोरे, वासोटा व मेट इंदवली.  त्यात इंदवली, कुसावळी, सिंधी, बलवण, मोरवी, महाळुंग, वाघावळे, कुसापूर, तापोळा, कांदाटकी खोरे अशा गावांच्या वनक्षेत्रांचा समावेश होतो.

शिवसागर तलावाची नैसर्गिक तटबंदी या अभयारण्याला लाभली आहे. धरणाच्या जलाशयात मोठ्या जमिनीवर खाली गेले.  जलाशय पश्चिमेकडील बाजूसच अभयारण्याचा बराच भाग जो अत्यंत घनदाट आहे.

अभया पश्चिमेकडे नदीच्या एका पक्षाच्या सह्याद्रीची मुख्य रांग आहे व मोठ्या बाजूस सह्याद्रची उपरांग आहे.  या दोन्ही रागांमधोमध कोयना नदी वाहते.  मुख्य रांगे उताराचा नदीच्या सौम्य सौम्य तर पश्चिम 90 अंशाचा भाग आहे.  महाराष्ट्रातील मोठ्या प्रमाणाचा मोठा जो बाबू कडा नावाने ओळखला, तो येथे आहे.

अभयारण्यातील सर्वोच्च ठिकाण वासोटा किल्ला आहे उंची साधारणपणे 1,100 मीटर. एका बाजूला नैसर्गिक उंच व उभारणीत मानवी जलाशय, उत्कट जंगलाला एक जंगलतोड पासून अभय आहे. कोयनेसोबतच सोळशी व कांदाटी याही नद्या अभयारण्यात वाहतात.

जंगलाचा प्रकार :

या नदी खोऱ्यातील येथील जंगलाचा समावेश एकदम विषवत्‍य सदाहरित जंगलात होतो.  कोयना नदीच्या खोऱ्यातील वृक्षतोडीचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे तेथे आता प्रचंड प्रमाणात वृक्ष निर्माण झाले असून घनदाट असे जंगल निर्माण झाले. इथले जंगल चार स्तरांमध्ये विभागले जाते. विविध प्रकारच्या लहान, मोठ्या आणि अजस्र वेलींनी देखील येथील इंच न्य इंच व्यापला आहे. अंजनी, जांभूळ हिरडा, आवळा, ऐन, आंबा, भोमा, बिब्बा, शिकाई, काटक, उंबर, जांभा, गारंबी, करवंदे, रान मिरी, तोरण, धायटी, अलिंब, मुरुडशेंग या येथे सर्व प्रकार आहेत.

प्राणिजीवन :

कोयना नदीच्या खोऱ्यात तसेच अभयारण्यात वन्य प्राण्यांची सर्वाधिक संख्या आहे तसेच हे जंगल अतिशय घनदाट व दुर्गम वन्य प्राण्यांनी भरलेले आहे येथील प्राण्यांची गणना करणे खूपच कठीण काम आहे. हरिणामध्ये सांबर, भेकर व पिसोरी दिसतात.  इतर लढवय्ये मध्ये, वानरे, तरस, कोल्हेकडे, खोकड, ऊऊरे, साळिंदर तसेच झोंकेत राणसेनेच्या मोठ्या गटाने येथे लोक, ट्रेकर्सना | नेहमी अस्वल दृष्टीस पडते व आमनासामना होतो.

येथे पर्यटकांना बिबट्यांचेही दर्शन होते. या जंगलातील वैशिष्ट्य म्हणजे शेकरू. शेकरू जातीची ही खार अतिशय सुंदर दिसते भीमाशंकर येथे जास्त प्रमाणात ही खार दिसून येते. विविध पक्षी विविध प्रकारचे विषारी नाग त्याचसोबत चापडा ज्याला इंग्रजीत बांबू पिट वाय म्हणतात. विनविषारी सापांमध्ये अजगर, धामण आदि उपस्थितता. हे अभयारण्य पर्यटकांसाठी अतिशय महत्त्वपूर्ण असून आपल्या डोळ्याचे पारणे फेकण्याचे व पशुपक्ष्यांना जवळून पाहण्याचे स्वप्न पूर्ण येथे होते.

ही माहिती तुम्हाला कशी वाटली, ते आम्हाला कमेंट करून नक्की सांगा व इतरांनाही शेअर करा.

हे सुद्धा अवश्य वाचा :-

Leave a Comment